Từ cách các thành phố Châu Á vận hành đô thị số: Hà Nội chọn hướng đi riêng

Hà Nội đang bước vào giai đoạn mà chuyển đổi số không còn là chuyện bổ sung vài ứng dụng hay gắn thêm thiết bị thông minh mà là bài toán năng lực điều hành đô thị dựa trên dữ liệu. Ùn tắc, ô nhiễm, áp lực hạ tầng và nhu cầu dịch vụ công tăng nhanh khiến cách quản trị truyền thống bộc lộ giới hạn. Khi dữ liệu đô thị phình to và phân tán theo từng đơn vị, thành phố cần một cơ chế đủ sức gom bài toán, kết nối nguồn lực xã hội và tạo hành lang thí điểm để giải pháp tốt đi từ ý tưởng đến triển khai.

Ảnh minh họa

Kinh nghiệm từ các đô thị đi trước cho thấy, thành phố thông minh không thắng bằng danh sách công nghệ, mà thắng bằng kỷ luật tổ chức và khả năng phối hợp liên ngành. Nói cách khác, công nghệ chỉ là công cụ, còn điều làm nên khác biệt là một bộ máy biết dùng dữ liệu để ra quyết định, biết đặt hàng đúng bài toán và biết đo lường hiệu quả.

Thành phố thông minh: Cuộc đua năng lực điều hành dựa trên dữ liệu

Nhìn ra Châu Á, nhiều đô thị được xem là đi đầu đều có điểm chung: coi quản trị đô thị như một hệ thống vận hành theo thời gian thực. Singapore nổi bật ở cách quản lý giao thông và dịch vụ đô thị dựa trên dữ liệu, đồng thời mở ra không gian để khu vực tư nhân cùng tham gia giải bài toán công.

Seoul theo đuổi mục tiêu nâng chất lượng sống bằng nền tảng dữ liệu và mạng cảm biến, giúp thành phố quan sát liên tục các biến động đô thị như môi trường, hạ tầng, an toàn. Tokyo lại nhấn mạnh sự kết hợp giữa phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo, xây những không gian kết nối để doanh nghiệp, startup, nhà đầu tư cùng tham gia tạo giải pháp cho bài toán đô thị và công nghệ xanh.

Điểm đáng học ở đây không phải là sao chép mô hình, mà là học cách họ tổ chức: chuẩn dữ liệu thống nhất, cơ chế phối hợp liên ngành, cách đặt hàng bài toán và cơ chế thí điểm có giám sát. Thành phố thông minh thành công thường bắt đầu từ những câu hỏi rất thực dụng: Giảm kẹt xe ra sao, giảm phát thải thế nào, rút ngắn thủ tục cho người dân bao nhiêu, tối ưu chi phí vận hành ở đâu. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi trả lời được các câu hỏi ấy bằng kết quả đo được.

Hà Nội và hướng đi riêng: Thông minh gắn với bản sắc

Nếu chỉ chạy theo một mô hình thành phố thông minh thiên về kỹ thuật, Hà Nội sẽ tự làm khó mình. Lợi thế của Hà Nội không chỉ ở dân số trẻ, tốc độ số hóa mạnh, mà còn ở di sản văn hóa dày, cấu trúc đô thị đặc thù và đời sống cộng đồng phong phú. Một hướng tiếp cận phù hợp là xây dựng mô hình thành phố thông minh gắn với bản sắc văn hóa Việt Nam, trong đó công nghệ phục vụ cho quản trị và trải nghiệm sống, đồng thời hỗ trợ bảo tồn và phát huy giá trị đô thị lịch sử.

Trung tâm Điều hành giao thông thông minh tại số 1 Kim Mã, quận Ba Đình được lắp đặt hệ thống máy móc hiện đại (Ảnh: VGP)

Tính thông minh ở đây không dừng ở việc đo đếm, mà nằm ở năng lực quản trị các dòng chảy đặc trưng của Hà Nội: Dòng người trong khu vực trung tâm và không gian di sản, nhịp giao thông trong đô thị lõi, quản trị tiếng ồn và chất lượng không khí, điều phối dịch vụ công theo nhu cầu, hay tổ chức kinh tế đêm có quản trị thay vì tự phát.

Khi có dữ liệu và cơ chế phối hợp đủ mạnh, thành phố có thể làm những việc rất cụ thể: Điều hành giao thông theo thời gian thực quanh các điểm nóng, dự báo và điều tiết dòng khách trong mùa cao điểm, giám sát môi trường theo khu vực để phản ứng sớm, số hóa trải nghiệm văn hóa theo cách tiện lợi nhưng vẫn tôn trọng giá trị truyền thống. Hà Nội không nhất thiết phải giống Singapore, Seoul hay Tokyo. Hà Nội có thể học cách họ điều phối, nhưng cần dùng bản sắc của mình để xác định bài toán ưu tiên và xây mô hình vận hành phù hợp.

Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội: Thiết chế điều phối để đổi mới sáng tạo đi vào đời sống

Điểm then chốt của mọi tham vọng đô thị thông minh thực chất lại là thiết chế thực thi. Ý tưởng nhiều, dự án không thiếu, nhưng nếu thiếu một đầu mối điều phối đủ rõ vai trò, các sáng kiến dễ phân tán, trùng lặp hoặc dừng ở mức trình diễn. Chính vì thế, ngày 26 tháng 2 năm 2026, tại trụ sở Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội, số 12 Lê Lai, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội sẽ tổ chức Lễ công bố thành lập Công ty Cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội và hội nghị gặp mặt các đối tác công tư, quỹ đầu tư mạo hiểm. Đây là tín hiệu đáng chú ý cho thấy bối cảnh Hà Nội đang muốn kết nối hợp tác và huy động hệ sinh thái, khẳng định định hướng không chỉ dừng ở một trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, mà hướng tới vai trò điều phối rộng hơn giữa khu vực công, doanh nghiệp, giới nghiên cứu và nguồn vốn.

Trong logic vận hành, Trung tâm không đơn thuần là nơi hỗ trợ khởi nghiệp, mà là thiết chế kết nối ba “đường ống” cốt lõi của thành phố thông minh: Dữ liệu, nguồn lực và chính sách. Một mặt, Trung tâm được kỳ vọng giúp thành phố định hình danh mục bài toán ưu tiên từ các thách thức đô thị như giao thông, môi trường, dịch vụ công, quản trị dữ liệu, logistics, an toàn. Mặt khác, Trung tâm đóng vai trò tập hợp lực lượng giải bài toán, từ doanh nghiệp công nghệ, viện trường, chuyên gia, cộng đồng sáng tạo đến các quỹ đầu tư và đối tác triển khai. Khi có đề bài rõ ràng, có cơ chế phối hợp và có nguồn lực đồng hành, các giải pháp không bị dừng lại ở giai đoạn ý tưởng, mà có thể hình thành sản phẩm thử nghiệm, thí điểm trong phạm vi kiểm soát và nhanh chóng chứng minh hiệu quả.

Điểm khác biệt cốt lõi của Trung tâm

Điểm khác biệt của một trung tâm điều phối nằm ở chỗ CTCP Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội có thể tạo ra một quy trình khép kín cho đổi mới sáng tạo đô thị. Quy trình đó bắt đầu bằng việc thu thập bài toán từ các sở ngành và nhu cầu thực tế của người dân, chuẩn hóa thành yêu cầu cụ thể và tiêu chí đánh giá. Tiếp theo là giai đoạn huy động giải pháp, tổ chức thử nghiệm sản phẩm mẫu, và quan trọng nhất là mở đường cho thí điểm có giám sát, nơi các đơn vị quản lý, doanh nghiệp và chuyên gia cùng theo dõi chỉ số đầu ra.

Một góc Thủ đô Hà Nội nhìn từ trên cao

Khi thí điểm chứng minh hiệu quả, Trung tâm có thể đóng vai trò cầu nối để đưa giải pháp vào cơ chế mua sắm, hợp tác công tư hoặc thương mại hóa, giúp giải pháp tốt có thể nhân rộng thay vì dừng lại ở một dự án nhỏ. Chính chuỗi này mới là năng lực mà Hà Nội cần để tránh vòng lặp “nhiều sáng kiến, ít triển khai”.

Cùng với cơ chế thí điểm, Trung tâm được kỳ vọng là nơi gỡ nút thắt về phối hợp và dữ liệu, hai điểm thường làm chậm tiến trình chuyển đổi số đô thị. Khi dữ liệu phân mảnh theo từng đơn vị, giải pháp công nghệ khó phát huy giá trị, vì không có đủ dữ liệu để mô hình hóa và không có đủ quyền truy cập để vận hành.

Một thiết chế điều phối có thể giúp xây chuẩn chia sẻ dữ liệu, xác định phạm vi sử dụng, bảo đảm an toàn thông tin, đồng thời tạo cơ chế hợp tác minh bạch giữa khu vực công và tư. Đây cũng là lý do hội nghị gặp mặt đối tác công tư và quỹ đầu tư mạo hiểm đi kèm lễ ra mắt mang ý nghĩa then chốt: Nếu muốn đổi mới sáng tạo đi xa, thành phố cần không chỉ năng lực quản trị, mà còn cần dòng vốn, năng lực triển khai và hệ sinh thái đồng hành ngay từ đầu.

Với Hà Nội, điều đáng chờ đợi sau ngày 26/2 là Trung tâm sẽ công bố ưu tiên hành động theo cách nào: Bài toán nào được đưa vào danh mục đầu tiên, cơ chế thí điểm ra sao, tiêu chí đo lường hiệu quả thế nào, và lộ trình nhân rộng được thiết kế ra sao.

Nếu làm đúng vai trò, Trung tâm sẽ giúp Hà Nội chuyển từ cách làm dự án rời rạc sang cách làm dựa trên bài toán và kết quả, nơi mỗi sáng kiến đều phải trả lời được câu hỏi rất cụ thể: Giảm bao nhiêu thời gian xử lý, giảm bao nhiêu chi phí vận hành, cải thiện ra sao chất lượng sống và đóng góp thế nào cho năng lực cạnh tranh của đô thị. Khi đó, mô hình thành phố thông minh gắn với bản sắc của Hà Nội sẽ không chỉ dừng lại ở mức khẩu hiệu, mà trở thành một chuỗi hành động có điểm bắt đầu, có cơ chế thực thi và có kết quả để xã hội cùng giám sát.

Nhóm PV