Kiến trúc sư trẻ và giấc mơ “đánh thức” di sản Cố đô Huế

Khởi nguồn từ những… trăn trở

Ý tưởng về đồ án “Bảo tàng di sản Cố đô Huế” đến với Khoa bắt đầu từ những chuyến đi dài qua các vùng đất. Chàng trai trẻ đi Hội An, qua Đà Nẵng, trở về miền Tây quê nhà, rồi dừng lại ở Huế. Ở đó, trong những buổi chiều dạo quanh Đại Nội, Khoa nhìn thấy những điều khiến mình day dứt. Các công trình vốn sinh ra cho đời sống và nghi lễ cung đình đang phải gánh trên mình những tủ kính hiện vật, những hộp đèn trưng bày tạm bợ.

Các gian điện cổ trở thành “nhà chứa di vật”, ánh sáng hiện đại phủ lên lớp gỗ lim trăm tuổi. Mọi thứ... không khớp. Du khách bước vào và thấy đứt gãy. Di tích thì mất đi sự nguyên bản.

Đặng Duy Khoa nhận giải Nhất, Giải thưởng Loa Thành 2025

“Huế không thể bị kể lại theo cách như vậy. Di sản cần được sống đúng với câu chuyện của nó”, Khoa chia sẻ. Chàng trai trẻ bắt đầu tìm lời giải cho những câu hỏi: Nếu trưng bày làm di tích tổn thương, vậy có thể tách chúng ra không? Nếu bảo tồn đang bó chặt di sản trong cũ kỹ, liệu có cách để mở nó ra với tương lai?

Ý tưởng về một bảo tàng chuyên nghiệp, nơi hiện vật được nghiên cứu, lưu trữ, diễn giải đúng chuẩn dần thành hình. Thay vì ép di tích làm việc mà chúng không sinh ra để làm, hãy “trả” chúng về nguyên trạng. Còn bảo tang, nó sẽ là không gian hiện đại, linh hoạt, kể chuyện Huế bằng ánh sáng, âm thanh, bản sao, công nghệ… để di sản được sống tiếp.

Thay vì chọn một khu đất ngoại ô rộng rãi, thuận lợi, Khoa quyết định đặt bảo tàng ngay cạnh Đại Nội, vị trí phức tạp và nhiều ràng buộc nhất. Đây là nơi các quy định về chiều cao, mật độ, khoảng lùi… nghiêm ngặt đến mức “động vào đâu cũng thấy khó”.

Kiến trúc sư trẻ Đặng Duy Khoa

Nếu đặt ở ngoại vi, bảo tàng sẽ bị tách rời khỏi tuyến tham quan, như một mảnh ghép lạc lõng. Tuy nhiên, khi đặt ngay bên trong Kinh thành, du khách sau khi rời Đại Nội có thể tiếp tục hành trình một cách liền mạch, bảo tàng trở thành trung tâm văn hóa mới của khu Đông Nam Kinh thành. Bảo tàng đặt ở đây, Đại Nội cũng được giảm tải, không phải trưng bày hiện vật bên trong di tích gốc. Từ đó, việc nghiên cứu, lưu trữ, luân chuyển hiện vật trở nên khoa học và an toàn.

Kể chuyện di sản bằng ngôn ngữ hiện đại

Không chỉ vậy, trên khu đất còn tồn tại hai di tích bị lãng quên: Không gian văn hóa Lục Bộ và Nha môn Khâm Thiên Giám. Thay vì xem đó là trở ngại, Khoa biến chúng thành lợi thế. Công trình mới sẽ “đánh thức” hai di tích này, đưa chúng trở lại bản đồ văn hóa Huế.

Đặt một công trình mới cạnh Đại Nội có nghĩa là phải đứng trước bài toán then chốt: Làm sao để công trình mới không lấn át cái cũ? Khoa hiểu rằng sự khiêm tốn ở Huế không phải yếu đuối, mà là khí chất. Kiến trúc phải tôn vinh di tích, không phải giành sự chú ý.

Tiểu cảnh "Bảo tàng di sản Cố đô Huế"

Vì vậy, chàng trai trẻ chọn cách đưa phần lớn công trình xuống dưới đất, tạo nên một thiết kế mang tính “ẩn tàng” đúng nghĩa. Trên mặt đất chỉ là một mái đồi cỏ uốn cong nhẹ, giống như địa hình tự nhiên. Du khách đi trên đó mà không nhận ra phía dưới là một bảo tàng rộng lớn.

Lớp mái xanh này cách nhiệt tự nhiên, hòa vào cảnh quan, giảm ồn, giảm nhiệt, tạo điểm nhìn mới hướng về Đại Nội khiến công trình như một phần của đất Huế, không phải thứ áp đặt từ bên ngoài. Bên cạnh đó, công trình có hệ thống hầm chứa nước mưa, liên tục lọc và tái sử dụng nước để vận hành hệ thống “rain curtain” và điều hòa vi khí hậu bằng nước.

Đặc biệt, Khoa đã giải quyết vấn đề ngập lụt đặc trưng của Huế bằng một hệ thống xử lý nước phức tạp dưới tầng hầm, học hỏi từ các công trình tiên tiến trên thế giới.

Điều Khoa tâm đắc trong đồ án này, chính là quá trình tìm tòi để khoác lên di sản một bộ mặt hiện đại hơn. Thay vì vay mượn hoa văn, họa tiết cũ, cậu tận dụng các yếu tố kỹ thuật và công nghệ mới để tái hiện lại tinh thần cốt lõi của kiến trúc xưa. "Hồi xưa người ta thân thiện với tự nhiên thế nào, thì mình chọn cách dùng công nghệ hiện đại để cũng đạt được sự thân thiện với tự nhiên giống như vậy”, Khoa chia sẻ.

Không gian trưng bày trong "Bảo tàng di sản Cố đô Huế"

Theo Khoa, trong ngắn hạn, bảo tàng giải quyết 3 thiếu hụt lớn của Huế: Không gian diễn giải di sản; nơi lưu trữ – nghiên cứu bổ trợ trực tiếp cho Đại Nội; là một cách để tiếp cận di sản theo góc nhìn đương đại. Về lâu dài, nó có thể trở thành “mẫu hình hạ tầng di sản” cho nhiều đô thị khác, một công trình vừa bảo tồn, vừa gắn tinh thần di sản với công nghệ và ngôn ngữ kiến trúc của tương lai.

“Có thể gọi tên đồ án này là “Ẩn Tàng” – một bảo tàng ẩn mình dưới thiên nhiên và ký ức Huế. Công trình không chỉ lưu giữ cổ vật, mà còn trả lại sự nguyên bản cho di tích, giải phóng chúng khỏi chức năng không vốn có. Đồng thời, mở ra một cách nhìn mới về di sản là bảo tồn không chỉ là giữ cho di sản nằm bất động trong quá khứ, mà là thích ứng và tiếp nối chúng với tương lai", Khoa chia sẻ.

Phần thưởng cho sự sáng tạo này là giải Nhất Loa Thành 2025. Khoa cho biết, giải thưởng có ý nghĩa rất lớn, không chỉ giúp được nhiều người biết đến hơn mà còn là sự chia sẻ, ghi nhận trăn trở, cách tiếp cận và nỗ lực tìm lời giải đối với những vấn đề di sản văn hoá.